نماد نخل مراسم عزاداري در محرم چيست ؟

امسال براي سومين سال مراسم عزاداري روز عاشورا در روستاي كلاته ملاء با حضور عزاداران برگزار گرديد . هر كسي به طريقي جهت هرچه با شكوه تر برگزاري مراسم خود را سهيم مي دانست از خدام حسينيه ، زنجيرزن ، سينه زن ، نمادهايي از كاروان اسراء ، نخل گرداني ، صحنه تخت شيرو ... كه خلاصه ايي از پيشينه نخل گرداني را در زير بيان مي نماييم . لازم به ذكر است چنانچه پيشنهاد  ، مطلب  ، عكس ، فيلم را خواستيد منعكس نماييد به آدرس ايميل : masoud.sadeghzade@yahoo.com  ارسال نماييد

 التماس دعا

حادثه عظیم عاشورا یادآور شهامت و پایمردی، شکوه، ستیز دایمی حق با باطل و ... است، تمامی انسان های آزاده و ره پویان طریق حقیقت، همه ساله با برپایی مراسم عزاداری، نوحه خوانی، سینه زنی، برافراشتن علم و ... این روز تاریخی را گرامی داشته و آن را ارج می نهند، تا پیوند خود را با آرمان های بلند امام حسین (ع) حفظ کرده و در مسیر عاشورا در حرکت باشند.
درلغت نامه دهخدا در توصیف نخل چنین نوشته است: «نخل حجله مانندی است که از چوب می سازند و با انواع شال های ابریشمین رنگارنگ و پارچه های قیمتی و آئینه و چراغ و ... آرایش می دهند و به گل و سبزه می آرایند و در روز عاشورا آن را به محلی که مراسم روضه خوانی برپاست می برند. بزرگی و سنگینی این نخل ها گاهی چنان است که چند صد نفر مرد قوی باید آن را از زمین بردارند و بر دوش گیرند و حمل کنند» (علی اکبر، دهخدا، لغت نامه، تهران، بهمن، 1341 هـ.ش، ج 47، ص 397).
و فرهنگ نظام در بیان وجه تسمیه آن چنین گفته است: «تابوت بزرگ و بلندی که بر آن خنجر و شمشیر و پارچه های قیمتی و آینه ها بسته است و روز عاشورا به عنوان تابوت امام حسین (ع) حرکت داده می شود و چون شبیه به درخت خرما می شود، نخل گفته شده است» (همان).

سابقه پیدایش این مراسم:

با توجه به این که این برنامه، منبع روائی و حدیثی نداشته و دستور خاصی در کتب مقاتل موجود نیست، درباره پیدایش آن اظهار نظرهای مختلف ابراز شده است:
. برخی از نویسندگان با اشاره به تابوتی که در زمان حضرت موسی (ع) موجود بود و به آن «صندوق عهد» می گفتند، و قوم حضرت موسی (ع) از آن نگهداری نموده و آن را وسیله پیروزی خود می دانستند، چنین نتیجه می گیرند: «احترام به تابوت و نخل در میان اقوام و پیروان آئین های دیگر بوده است و در بین شیعیان محتملا از قرن چهاردهم هجرت، سنت نخل و نخل بندی پدید آمد و رفته رفته وسیله مورد احترام مردم قرار گرفت و حرکت آن در اثر نواحی ایران، جزء رسومات ایام محرم شد» (غلامرضا، گلی زواره، تحقیقی درباره نخل ماتم، روزنامه اطلاعات، 7 شهریور، 1370).

فلسفه نخل گردانی:

همان گونه که گذشت این عمل ریشه اسلامی ندارد و قدر مسلم این که از سایر فرهنگ ها اقتباس شده است، و لذا در خصوص فلسفه آن عقایدی مختلف مطرح شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:
1. نخل به خیام امام حسین (ع) اشاره دارد و می خواهد خاطره خیمه های حرم آن امام (ع) را در کربلا تجسم سازد.
2. نخل یاد آور گهواره جوانان اهل بهشت، یعنی حضرت امام حسن (ع) و حضرت امام حسین (ع) می باشد و چون مقام صاحبان گهواره عظیم است نخل را بزرگ ساخته اند.
3. چون بدن مطهر سالار شهیدان کربلا را بدون تشییع به خاک سپرده اند، شیعیان همه ساله به جبران آن، این رسم را تکرار می کنند و به خاطر این که آن حضرت (ع) بزرگوار است، تابوتش را بزرگ در نظر گرفته اند و حجیم بودن نخل بیانگر عظمت صاحبش است (بیشتر مطالب از مقاله تحقیقی درباره نخل ماتم، از غلامرضا گلی زواره، منعکس در روزنامه اطالاعات 7 شهریور 1370 نقل شده است).
بنابراین مراسم نخل گردانی، که به عنوان سنت در برخی از شهرها متداول شده است، و مردم به عنوان سمبل عزاداری حسینی آن را مورد تجلیل و اکرام قرار داده و می گردانند، خواستگاه روائی ندارد، و لذا شایسته است که به جای انجام این گونه مراسم، بیشتر به فرهنگ عاشورا و اهداف والای امام حسین (ع) که برایند آن امر به معروف ونهی از منکر و پاسداری از ارزشها و آموزههای اسلامی است، توجه گردد.

جالب است با اصطلاح « بابای نخل » هم آشنا شویم. بابای نخل معمولاً فردی است که برای آذین بندی نخل و بستن آن بسیارآزموده و با مهارت است و همان کسی است که در آخر مراسم ، تمام زیورآلات و تزیینات نخل را در صندوقچه یا بقچه ای نزد خود تا سال آینده نگاهداری می کند . در بسیاری از روستاها کار نخل آرایی و نگهداری و مراقبت از اشیای تزیینی نخل ، به یک خانواده معین اختصاص دارد .از قدیم الایام در آیین نخل داری و نخل گردانی ، نوعی تقسیم کار و نقش و وظیفه و حقوق اجتماعی برای خاندان قدیمی محله های شهر و یا ده برقرار بوده است .

مردم هم بر طبق سنتهای پدران و نیاکان خود ، وظایف مربوط به نخل بندی و نخل گردانی در هر محل را مختص خانواده های مشخصی می دانستند . از مقام و منزلت بابای نخل هم که برایتان گفته شد . روز عاشورا نخل سیاه پوش آذین بسته را بلند می کنند ، با آداب خاصی می گردانند و همراه با دسته های سینه زن و زنجیرزن به گذرگاه های محله می برند . هر دسته ، راهنمایی دارد که در گذرگاه های ویژه به حاملان نخل فرمان ایست می دهد تا نوحه خوانی و استراحت کرده و احتمالاً نخل کش را هم تعویض نمایند . حتماً دیده اید که برای بلند کردن نخل ، مردان جوان و تنومند به زیر نخل می روند و دستگیره های چهار جانب آن را می گیرند و« یا حسین »گویان آن را بلند می کنند . تعداد نخل کشان هم بستگی به بزرگی و سنگین نخل دارد .

در تعريفي ديگر مي توان گفت :

نخل چیست؟

نخل در لغت به معنای درخت خرما یا خرمابُن و مجازاً به معنی هر درخت و درختچه مومی و تزئینی و نیز نام تابوت واره ای است که در عزای امام حسین، به ویژه در روز عاشورا بر دوش می کشند و در دسته های عزاداری می گردانند.

نخل را در نخستین دهه محرم و بیشتر در دو ـ سه روز پیش از تاسوعا مى بندند. بستن و آرایش نخل بسته به کوچک و بزرگ بودن نخل و مقدار اشیاء و لوازم و زیورهاى تزئینى و نوع و شکل آذین بندى، بین یک تا چند روز طول مى کشد.

کسی که نخل را مى بندد و تزئین مى کند از کارآزمودگى و مهارت بسیار فراوانى برخوردار است. این فرد را نخل بند، نخل آرا و در بسیارى از شهرهاى ایران "بابا" یا "باباى نخل" یا "نخلى" مى نامند.

در بعضی نقاط ایران، مانند ابیانه، کار نخل آرایى و نگهدارى اشیاى تزئینى نخل اختصاص به یک خانواده معین دارد و این وظیفه نسل اندر نسل از پدر به پسر رسیده است.

صحنه تخت یزید

یکی از عظیم ترین صحنه هاى به نمایش گذاشته شده در روز عاشورا تخت یزید است که بیانگر وضع کاخ یزید است. تخت یزید داراى فضایی است که باید تجمل را به نمایش بگذارد. این صحنه با پارچه هاى مخمل قرمز رنگ پوشیده می شود.

صحنه دیر راهب

زمانى که لشکر یزید سر بریده شهداى کربلارا به طرف کوفه مى بردند تا به یزید تحویل دهند، در میان راه در کنار صومعه اى براى استراحت توقف مى کنند. سر امام حسین را که داخل جعبه اى بود در کنار صومعه راهبى قرار مى دهند. شب هنگام راهب از صومعه خود بیرون می آید و متوجه جعبه مى شود و معادل جایزه اى که قرار بود براى تحویل سر بریده امام بدهند، به آنها مى دهد تا براى مدت کوتاهى آن جعبه را نزد خود نگاه دارد.

صحنه بازار و خرابه شام

خرابه شام جایى بود که زنان و کودکان سپاه امام حسین را براى مدتى در آن زندانى کردند. براى بازسازى خرابه شام از خشت، گل و آجر با گیاهان خشکیده استفاده مى شود تا یک خرابه را مجسم کند.

بازار شام در این کاروان، از بى نظیرترین صحنه هاست. در این قسمت از کاروان، غرفه هاى کوچکى ساخته مى شود که هرکدام بیانگر صنف و شغل خاصى است. بخش بالایى بازار شام را طاق نصرت مى بندند و دورتادور آن را به وسیله شمعدان، آیینه و گلدان تزئین مى کنند و تمام حجره ها را با پارچه هاى نقش دار مى پوشانند.

گهواره علی اصغر

واقعه تیر زدن حَرمَله به گلوى حضرت على اصغر از دیگر صحنه هایى است که در این کاروان به نمایش درمى آید. اهالى بنا به اعتقادی که دارند در روز عاشورا به تن کودکان خود لباس على اصغر را می پوشانند و آنها را در طول مسیر کاروان در گهواره قرار می دهند.

صحنه تخت شیر

در این بخش از کاروان، فردى لباس شیر می پوشد و در زمان پیمودن مسیر بر دست خونین حضرت ابوالفضل سوگوارى می کند و کاه بر سر مى ریزد. ذوالجناح، حجله خانه حضرت قاسم، قبر شش گوشه، طفلان مسلم و شطِ فرات از صحنه هاى دیگر این کاروان در روز عاشورا هستند.

التماس دعا